Της Λίλι Κρόσλεϊ Μπάξτερ - BBC

9 Μαρτίου 2020

Η έννοια του mottainai περιλαμβάνει την ιδέα του σεβασμού των πόρων και της μη σπατάλης τους, μαζί με μια εγγενή αναγνώριση της αξίας τους

Φτάνοντας απέναντι από τον πάγκο για να μας περάσει ένα όμορφα τυλιγμένο πακέτο σπιτικό senbei (rice crackers), ο ηλικιωμένος καταστηματάρχης ενώθηκε στο θαυμασμό μας για τα πολύχρωμα σχέδια. Κάθε πακέτο ήταν τοποθετημένο σε παραδοσιακό χαρτί washi, το οποίο, όπως πρότεινε ο καταστηματάρχης, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ξανά για δώρα ή για να καλύψει ένα σημειωματάριο. «Mottainai», κάλεσε καθώς φύγαμε, κουνώντας ένα δάχτυλο με τον τέλειο τόνο stern-γιαγιά για να ταιριάζει.

Πανταχού παρόν στην καθημερινή ζωή, το mottainai είναι το go-to inispure για τα απόβλητα στην Ιαπωνία για αιώνες, αντιπροσωπεύοντας μια ουσιαστική σύνδεση μεταξύ αντικειμένου και ιδιοκτήτη που είναι βαθιά ριζωμένη στη βουδιστική κουλτούρα. Εστιάζοντας στην ουσία των αντικειμένων, ενθαρρύνει τους ανθρώπους να κοιτάξουν πέρα από την κουλτούρα μας και να εκτιμούν κάθε αντικείμενο ανεξάρτητα, προσθέτοντας το τέταρτο «R» του «σεβασμού» στο γνωστό μάντρα του «μειώνω, επαναχρησιμοποίηση, ανακυκλώνω».

Η παραδοσιακή συσκευασία χαρτιού washi μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί για να τυλίξει δώρα ή να καλύψει ένα σημειωματάριο (Credit: Lily Crossley-Baxter)

Καθώς η βιωσιμότητα γίνεται παγκόσμια εστίαση, η απόχρωση του mottainai προσφέρει ένα εναλλακτικό πλαίσιο για τη σύνδεσή μας με τον κόσμο και τα αντικείμενα που φέρνουμε σε αυτόν. Ενώ πολλές βιώσιμες προσπάθειες επικεντρώνονται στο μέλλον του πλανήτη ως κίνητρο, η mottainai εξετάζει προσεκτικά τα ίδια τα αντικείμενα, πιστεύοντας ότι αν εκτιμάτε ένα αντικείμενο στην πρώτη θέση, δεν υπάρχει λόγος για σπατάλη.

Ενώ είχα ακούσει συχνά τη φράση, καθώς οι δάσκαλοι αλείφουν μαθητές για το ρύζι που περισσεύει στο μεσημεριανό γεύμα ή χρησιμοποιούσαν ως αναιδή δικαιολογία από συναδέλφους που αλιεύουν τις τελικές πατάτες από ένα κοντινό πιάτο, ποτέ δεν είχα ακούσει να χρησιμοποιείται με το μέλλον ενός παρθένο αντικειμένου στο μυαλό.

Στο σημερινό κλίμα του περιβαλλοντικού ακτιβισμού, η μείωση των αποβλήτων — είτε πρόκειται για πλαστικά μίας χρήσης, είτε για κατανάλωση τροφίμων ή ενέργειας — είναι υψηλή στη συλλογική συνείδηση. Θαυμάζεται για τα πολύπλοκα συστήματα ανακύκλωσης και τις άψογα καθαρές πόλεις, η Ιαπωνία μπορεί να φαίνεται ότι κατάφερε να κυριαρχήσει στην τέχνη των τριών Rs, αλλά αυτή η αντίληψη έχει δημιουργήσει μια νοοτροπία επικίνδυνης εφησυχασμού. Στην πραγματικότητα, η Ιαπωνία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη κατά κεφαλήν γεννήτρια πλαστικών αποβλήτων στον κόσμο, η οποία παράγει περισσότερα από ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ενόψει αυτής της παγκόσμιας κρίσης, η αξία μιας λέξης όπως το mottainai θα μπορούσε εύκολα να απορριφθεί, αλλά η συνεχιζόμενη επικράτηση της στην καθημερινή ζωή στην Ιαπωνία θεωρείται από ορισμένους ως ένα ισχυρό εργαλείο έτοιμο να αξιοποιηθεί εκ νέου.

Οι ιαπωνικές πόλεις είναι άψογα καθαρές — ωστόσο η Ιαπωνία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη κατά κεφαλήν γεννήτρια πλαστικών απορριμμάτων παγκοσμίως (πίστωση: Xavier Arnau/Getty Images)

«Η έννοια του mottainai έχει τις ρίζες της στην ιαπωνική κουλτούρα, αλλά πρόσφατα υπάρχει μια τάση να μην νοιάζονται γι 'αυτό», εξήγησε ο Tatsuo Nanai, επικεφαλής της επίσημης εκστρατείας MOTTTTAINAI. Η ΜΚΟ ξεκίνησε μετά την επίσκεψη του βραβευμένου με Νόμπελ Κένυα περιβαλλοντολόγο Warangi Maathai το 2005, με στόχο την αναζωογόνηση της ιδέας. «Ήξερε για το mottainai και εντυπωσιάστηκε πολύ από το concept», δήλωσε ο Nanai, «επειδή εκφράζει πολύ περισσότερα από μία λέξη».

Η δυνητική δύναμη του Μοτταϊνάι έγκειται στο σύνθετο νόημά του, το οποίο βασίζεται σε αρχαίες βουδιστικές πεποιθήσεις. «Το Mottai προέρχεται από τη βουδιστική λέξη που αναφέρεται στην ουσία των πραγμάτων. Μπορεί να εφαρμοστεί σε οτιδήποτε στον φυσικό μας κόσμο, δείχνοντας ότι τα αντικείμενα δεν υπάρχουν μεμονωμένα αλλά συνδέονται μεταξύ τους» είπε ο Νανάι, προσθέτοντας ότι «το '-ναί' είναι άρνηση, οπότε το 'mottainai' γίνεται έκφραση θλίψης για την απώλεια της σχέσης μεταξύ δύο οντοτήτων, ζωντανών και μη ζωντανών».

Η έννοια του mottainai έχει τις ρίζες της στην ιαπωνική κουλτούρα, αλλά πρόσφατα υπάρχει μια τάση να μην νοιάζονται γι 'αυτό

Ο δεσμός μεταξύ ιδιοκτήτη και αντικειμένου είναι ένα θεμελιώδες στοιχείο της ιαπωνικής κουλτούρας, που αντανακλάται σε όλα, από την παραδοσιακή τέχνη επισκευής του kintsugi μέχρι το σπινθήρα της χαράς που αναζητά ο διάσημος διοργανωτής Marie Kondo. Οι επισκέπτες μπορούν να δουν ένα απαλά επισκευασμένο μπολ κατά τη διάρκεια μιας τελετής τσαγιού ή να σκοντάψουν σε ένα από τα ετήσια φεστιβάλ που διοργανώνονται για να ευχαριστήσουν τα μεταχειρισμένα αντικείμενα. «Όταν τα πράγματα δεν μπορούν πλέον να χρησιμοποιηθούν, πάντα λέμε «otsukaresama-deshita!» σε αυτούς, σημαίνει «ευχαριστώ για τη σκληρή δουλειά σου», δήλωσε ο Νανάι. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι τελετές hari-kuyo, όπου οι σπασμένες βελόνες ραψίματος αποσύρονται και τοποθετούνται σε μαλακό tofu κατά τη διάρκεια ενός μελαγχολικού μνημείου για να τους ευχαριστήσουν για την υπηρεσία τους.

Η αιωνόβια τέχνη του kintsugi επισκευάζει σπασμένα κεραμικά με όμορφες ραφές του χρυσού (πίστωση: Riya-takahashi/Getty Images)

Σε έναν κόσμο μαζικής παραγωγής και καταναλωτισμού, ωστόσο, αυτές οι συνδέσεις με αντικείμενα είναι δύσκολο να διατηρηθούν, επισημαίνοντας την αυξημένη απόσταση μας από το περιβάλλον στο οποίο βασιζόμαστε. «Οι άνθρωποι πίστευαν ότι ήμασταν ξεχωριστοί από τα δάση και τους ωκεανούς, ότι ήμασταν ανώτεροι από τη φύση, αλλά η περιβαλλοντική κρίση ξύπνησε τη συνείδησή μας στην πραγματικότητα ότι είμαστε μέρος της φύσης», δήλωσε ο Νανάι.

Σε μια χώρα που αντιμετωπίζει συχνές και όλο και πιο σοβαρές φυσικές καταστροφές, η βαρύτητα αυτού του διαχωρισμού είναι ιδιαίτερα αισθητή. Αυτή η σύνδεση με τον πλανήτη επισημάνθηκε από την Maathai καθώς ταξίδευε σε όλο τον κόσμο, παίρνοντας μαζί της το μήνυμα του mottainai. Κατά τη διάρκεια μιας ομιλίας κατά την έναρξη του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών το 2006, παρουσίασε τη σχέση μεταξύ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της προστασίας του περιβάλλοντος, επικαλούμενη την απληστία των περιορισμένων πόρων της Γης ως τη «βασική αιτία των περισσότερων συγκρούσεων». Στη συνέχεια, υπενθύμισε το ταξίδι της στην Ιαπωνία, όπου έμαθε για το mottainai και το δίδαγμα που κατέχει: «να είναι ευγνώμων, να μην σπαταλάμε και να εκτιμούμε τους περιορισμένους πόρους».

Χάρη στη Maathai, την ομάδα εκστρατείας του Nanai και τις ιαπωνικές κοινότητες ομογενών, η έννοια του mottainai εξαπλώνεται σιγά-σιγά σε όλο τον κόσμο. Το Βιετνάμ διοργανώνει ετήσιο φεστιβάλ mottainai, ενώ η μικρή γειτονιά του Λος Άντζελες το επέλεξε ως θέμα για το έργο αναγέννησης 2016.

Δεν αποτελεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι οι φετινοί Ολυμπιακοί και Παραολυμπιακοί Αγώνες στο Τόκιο χρησιμοποιούνται για να αναδείξει το προσκήνιο της βιωσιμότητας και, πιο συγκεκριμένα, της mottainai έκδοσής της. Παράλληλα με τη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, με τη χρήση υφιστάμενων σταδίων και συστημάτων μεταφορών, καθώς και σχεδίων αντιστάθμισης άνθρακα, θα παρουσιαστούν δύο εξαιρετικά ορατά σύμβολα: τα βάθρα τελετής θα κατασκευαστούν από ανακυκλωμένο πλαστικό που θα συγκεντρωθεί από όλη την Ιαπωνία, ενώ και τα 5.000 μετάλλια θα κατασκευαστούν από 100% ανακυκλωμένα μέταλλα, προσεκτικά εξάγονται από ηλεκτρονικές συσκευές που δωρίζονται από τα μέλη του κοινού. Χρησιμοποιώντας προσωπικά αντικείμενα και όχι βιομηχανικές ή εμπορικές πηγές, κάθε δωρεά επιτρέπει στους πρώην ιδιοκτήτες των ηλεκτρονικών να αισθάνονται μια αίσθηση συνεισφοράς στα μετάλλια και στο σύνολο της εκδήλωσης.

Η αγορά μεταχειρισμένων ρούχων αποτελεί σημαντικό παράγοντα για τη μείωση των αποβλήτων (πίστωση: Yoshiurara/Getty Images)

Ωστόσο, ενώ η αύξηση της διεθνούς συνειδητοποίησης της έννοιας αποτελεί προτεραιότητα, πρέπει να αντιμετωπιστεί ένα χάσμα γενεών γύρω από το mottainai προκειμένου να ανακτήσει την επιρροή της στην Ιαπωνία.

Λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές αλλαγές στην Ιαπωνία τον περασμένο αιώνα — από τους παγκόσμιους πολέμους έως τις τεράστιες τεχνολογικές εξελίξεις — η αναπληρώτρια καθηγήτρια Misuzu Asari του Πανεπιστημίου του Κιότο Graduate School of Global Environmental Studies σημειώνει ότι «πολλοί ηλικιωμένοι γνωρίζουν τη φτώχεια από τις εμπειρίες τους κατά τη διάρκεια και μετά τον πόλεμο, και έχουν μάθει «mottainai» με το δύσκολο τρόπο. Οι άνθρωποι της νεότερης γενιάς, ωστόσο, έζησαν στην εποχή της υλικής αφθονίας, έτσι υπάρχει ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ των ηλικιωμένων και των νέων». Εξηγεί ότι ενώ η αποσύνδεση των νέων γενεών στην εγγενή αξία ενός αντικειμένου θα μπορούσε να δημιουργήσει έναν πιο μινιμαλιστικό τρόπο ζωής, έχει οδηγήσει σε μαζική κατανάλωση, με αντικείμενα που αγνοούνται και αντικαθίστανται εύκολα.

Στοχεύοντας στην αλλαγή αυτή, η εκστρατεία MOTTTAINAI επικεντρώνεται στα παιδιά και τις οικογένειές τους. Παράλληλα με τις συχνές αγορές Flea Markets MOTTAINAI που πραγματοποιούνται στο Τόκιο και πωλούν μεταχειρισμένα αγαθά, η εκστρατεία λειτουργεί επίσης παιδικές αγορές — επιτρέποντας στα παιδιά να πωλούν και να αγοράζουν παιχνίδια και ρούχα. «Τα παιδιά είναι το κλειδί», εξήγησε ο Νανάι, δείχνοντας φωτογραφίες μιας πρόσφατης αγοράς που πραγματοποιήθηκε στο Τόκιο. «Ξέρουν ότι το μέλλον τους θα τεθεί σε κίνδυνο, οπότε πρέπει να τους βοηθήσουμε όπως μπορούμε». Χωρίς γονείς να επιτρέπονται και όριο 500 γιεν (£3,50), οι αγορές έχουν σχεδιαστεί για να διδάξουν στα παιδιά όχι μόνο την αξία του χρήματος, αλλά και τις εναλλακτικές λύσεις για να πετάξουν παλιά αντικείμενα.

Η αναβάθμιση αντικειμένων, όπως η χρήση κασσίτερου ως αγγείου, είναι ένας εξαιρετικός τρόπος για να μειωθεί η ποσότητα που αποστέλλεται στον χώρο υγειονομικής ταφής (πίστωση: Recep-BG/Getty Images)

Με την αύξηση του πληθυσμού και την έλλειψη πόρων σε όλο τον κόσμο, η σοφία, ο πολιτισμός και η τεχνολογία θα είναι απαραίτητες για την επιβίωση

Μια πιο ακραία εκδοχή του πνεύματος mottainai μπορεί να βρεθεί στο Shikoku, το τέταρτο μεγαλύτερο νησί της Ιαπωνίας, όπου τα παιδιά είναι το επίκεντρο της αποστολής μιας μικρής πόλης να γίνει μηδενική σπατάλη μέχρι το 2020. Ο Kamikatsu δήλωσε το στόχο τους το 2003 και συνεργάζεται με οικογένειες και σχολεία για να προσφέρει εναλλακτικές λύσεις για την υγειονομική ταφή. Η καρέκλα του διοικητικού συμβουλίου Akira Sakano μου έδειξε ένα παιχνίδι με χαρτιά που σχεδίασε για παιδιά της περιοχής όταν επισκέφθηκα τον Δεκέμβριο. «Τους δίνουμε πέντε επιλογές για να διασώσουν τα απόβλητα: ξεκινώντας από την επαναχρησιμοποίηση, έπειτα υπάρχει επισκευή, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και σήψη. Φυσικά, δεν μπορείτε πάντα να αποθηκεύσετε το αντικείμενο, επομένως έχουμε δύο επιπλέον στοιχεία — να πάμε στον χώρο υγειονομικής ταφής ή να αρνηθούμε το αντικείμενο εξαρχής.»

Αυτή η τελική επιλογή, εξήγησε, είναι το κλειδί για το μήνυμά της όσον αφορά τη μείωση των αποβλήτων. «Με την άρνηση, είναι παρόμοιο με το mottainai, αλλά μοιάζει περισσότερο με το πώς μπορείτε να βρείτε μια νέα ιδέα να μην χρησιμοποιήσετε το προϊόν στην αρχή.» Από τις υποσχέσεις να παραιτηθούν από τα παιχνίδια γρήγορου φαγητού μέχρι την πρόταση επαναχρησιμοποιήσιμων φιαλών, τα παιδιά της περιοχής που συμμετέχουν έχουν σαφώς λάβει υπόψη το μήνυμα.

Η πόλη διαθέτει επίσης ένα πολύπλοκο σύστημα ανακύκλωσης 45 μερών και ένα κατάστημα ανταλλαγής νομισμάτων kuru-kuru, το οποίο μέχρι στιγμής έχει βρει νέες κατοικίες για περισσότερους από 11 τόνους αντικειμένων και λειτουργεί ένα έργο ανακατασκευής σκαφών. Τώρα ανακυκλώνοντας περισσότερο από το 80% των αποβλήτων τους, η πόλη βρίσκεται σε καλό δρόμο για την επίτευξη του στόχου μηδενικών αποβλήτων και καλωσορίζει ασκούμενους και επισκέπτες από την Ιαπωνία και το εξωτερικό για να μοιραστούν αυτά που έμαθαν.

«Με την αύξηση του πληθυσμού και την έλλειψη πόρων σε όλο τον κόσμο, η σοφία, ο πολιτισμός και η τεχνολογία θα είναι απαραίτητα για την επιβίωση», δήλωσε ο Asari. Από το όμορφο χαρτί που καλύπτει τώρα τα σημειωματάρια μου μέχρι τα ανακυκλωμένα μετάλλια που θα διανεμηθούν πάνω σε πλαστικά βάθρα, η σύνδεση μεταξύ ανθρώπων, αντικειμένων και του κόσμου που μοιραζόμαστε δεν ήταν ποτέ πιο σημαντική.